INTERLINGVISTIKA REVUO

Sesmonata Revuo Eldonita de Kurso de Beletro de Universitato de Fortalezo

“Ni deziras krei neŭtralan fundamenton, sur kiu la diversaj homaj gentoj povus pace kaj frate interkomunikiĝadi, ne altrudante al si reciproke siajn gentajn apartaĵojn.”

UNIVERSITATO DE FORTALEZO

UNIVERSIDADE DE FORTALEZA

Kanceliero

CHANCELER

Airton José Vidal Queiroz

REKTORO

REITOR

Carlos Alberto Batista Mendes de Sousa

VICREKTOROJ

VICE-REITORES

Ensino e Graduação: Wilhelmus Jacobus Absil

GEDIREKTOROJ

DIRETORES

Planejamento: Lourenço Humberto Portela Reinaldo

Adreso

Endereço

Fundação Edson Queiroz

Telefono

Telefone

(55 - 85) 3477-3000 – Fakso / Fax: (55 - 85) 3477-3055

Interreto

Internet

http://www.unifor.br

KORPORACIA AŬTORO

AUTOR CORPORATIVO

Kurso de Beletro de la Universitato de Fortalezo (Ŝtato Cearao, Brazilo)

Curso de Letras da Universidade de Fortaleza (Estado do Ceará, Brasil)

REDAKTA KONSILIO

CONSELHO EDITORIAL

 Prof-ro D-ro José Lemos Monteiro: Universidade de Fortaleza – Unifor, Universidade Estadual do Ceará – Uece, Universidade Federal do Ceará - UFC: jolemos@baydenet.com.br 

Prof-ro D-ro Antônio Luciano Pontes: Universidade de Fortaleza, Universidade Estadual do Ceará: pontes321@hotmail.com

Prof-ro José Batista de Lima: Diretor do Centro de Humanidades da Universidade de Fortaleza - Unifor: jbatista@unifor.br

Prof-ino Maria Célia Felismino Lima: Coordenadora do Curso de Letras - Universidade de Fortaleza - Unifor: mariacelia@unifor.br

Prof-ino Áurea Suely Zavam: Universidade de Fortaleza: azavam@secrel.com.br

Prof-ro José Leite de Oliveira Junior: Redator e Tradutor/ Redaktoro kaj Tradukisto: leitejr@unifor.br

GEPROFESOROJ DE BELETROJ

PROFESSORES DE LETRAS

Prof-ino Aila Maria Leite Sampaio 

 NIAJN KORAJN DANKOJN PRO LA APOGO

NOSSOS AGRADECIMENTOS PELO APOIO

La anonimaj kunlaborantoj

Kultura Kooperativo de Esperantistoj

Cearao Esperanto Asocio

Enhavo

Pri La Interlingvistika Revuo

Nia kovrilo

Artikoloj

Renato Corsetti – Esploro pri la meznombra longo de la parol-unuo ĉe denaskaj plurlingvuloj

Paulo Nascentes –  Esperanto kiel ĉies dua lingvo: ĉu paradigma ŝanĝo, ĉu nova interkompreniĝa monda sistemo?

Aloísio Sartorato – Guimarães Rosa: Ĉu Esperantisto?

Prelegoj

Eduardo Lúcio Guilherme Amaral – Recenzo pri la filmo Lingvo, vivoj en portugala, de Vítor Lopes

Paulo S. Viana – Konsideroj pri Traduko de Dom Casmurro

Tradukaĵo

Luciano Maia – Hajko

Manoel Ricardo de Lima – Poemoj

Batista de Lima – Vertiĝo (rakonto)

Tiu ĉi estas la unua numero de nia Interlingvistika Revuo. Sed, kial eldoni tian temon ĉe nuna Universitato?
 
La Interlingvistiko ne estas nova temo inter sciencoj kiuj celas la esploron pri la lingvo. Fakte, la greka filozofio, antaŭ jarcentoj, pripensis la lingvon kiel studobjekto. Aparta intereso tiaj praavoj de nuntempa lingvistika scienco havis pri la tradukado de gravaj tekstoj por la ĉiama kulturo.
 
Sed la rilatoj inter lingvoj ne estas nur diakronika afero. Tra la homara historio, la rakonto de la Turo de Babel bedaŭrinde daŭras. La landlimoj estas ankaŭ lingvaj limoj. La milito ne estas nur problemo por militistoj, sed ankaŭ lingva batalo, ĉar la historio, ĝis nun, rakontas la version de la venkanto, kompreneble, rakontita en sia lingvo.

La uzo de la lingvo por altrudi la politikan povon de unu lando super alia estas unu el plej gravaj nuntempaj problemoj. Kaj la universitato ne povas deflankiĝi de tia diskutado. Farante tion, ĝi neus kernajn valorojn, kiel la homaj rajtoj.
 
Bazita sur la devo kunligi lingvajn rajtojn kun homaj rajtoj, la Interlingvistika Revuo ebligas nova kanalo por la diskutado de la rilatoj inter la diversaj homaj kodoj, ĉu ene, ĉu inter la diversaj idiomaj.
 
Nia Interlingvistika Revuo eble ne obeu la plej tradiciaj modeloj de la akademiaj eldonaĵoj. En ĝia enhavaĵo, ekzemple, la temoj estas apartigitaj po tri kategorioj: artikoloj, prelegoj kaj tradukaĵoj, kvankam, ĝenerale, la akademiaj revuoj koncentras sian enhavon en la sciencajn artikolojn.

La gelektoroj trovos kelkajn el la plej interesaj tekstoj de la aktualeco. Ekzemple, estas la psikolingvistika teksto, tre ĝentile sendita de Doktoro Renato Corsetti, Prezidanto de Universala Esperanto Asocio kaj Profesoro ĉe Universitato de Romo, artikolo kiu baptas tiun ĉi eldonaĵon. Estas ankaŭ tekstoj pri literaturo, tradukado, kina recenzo, al kies aŭtoroj ni varme gratulas.
 
Ke la Interlingvistika Revuo daŭrigu, ĉiam fidela al akademika celo por la lingvaj rajtoj.

Nia kovrilo

Vando Figueiredo, pentristo, estas aŭtoro de "Anĝelo", la ksilografio reproduktita sur la kovrilo de tiu ĉi unua numero de Interlingvistika Revuo.

Li estas fama brazilana artisto naskita tie  ĉi en Fortalezo, ĉefurbo de Ŝtato Cearao, en la jaro 1952.

Li  komenciĝis la prosperan vojon tra la arta mondo en la 9-a Unifor Plástica, arta salono kiu okazis en 1988, kiam li ekspoziciis kvin laboraĵojn.

Sindonema artisto, Vando Figueirêdo lernis belartajn en Kubo, kie diplomiĝis en 1994.

Per la arto, li sendas apartajn mesaĝojn kies celo estas ĉiam la nuntempa societo. Lia laboraĵo ne estas nur pruvo de teknika regado, sed ankaŭ  estetika partopreno ĉe la historia diskutado pri la homaj problemoj.

Tia arto enhavas anĝelan funkcion, ĉar la anĝeloj, same kiel la grandaj artistoj, kunportas la lumon de Dio al ĉiuj, kiuj vivas en la tenebro.

Dankon, Vando Figueirêdo, ni ricevis vian luman mesaĝon.

La arto de Vando Figueirêdo estas ĉe http://www.vandofigueiredo.com.

Artikoloj

Resumo

Ĉi tiu artikolo raportas pri esploro rilate al pluraj lingvaj infanoj, kiuj lernas, kiel unu el la denaskaj lingvoj, la internacian lingvon Esperanton. Ĝi provas mezuri la lingvan evoluon de la infanoj uzante la meznombra longo de la parol-unuoj en ĉiuj lingvoj, kiujn la infanoj lernas. Ĝi provas poste kompari la meznombran longon de iliaj parol-unuojn kun la informoj ekzistantaj en la faka literaturo pri ĉi tiu faktoro rilate al itallingvaj kaj anglalingvaj infanoj. La konkludoj de la esploro montras ke plurlingvaj infanoj en ĉiuj siaj lingvoj emas havi pli longajn parol-unuojn rilate al samaĝaj unulingvuloj kongrue kun la konataj informoj pri avantaĝaj efikoj de plurlingveco al lingva evoluo. La samo validas por Esperanto, kiam ĝi estas unu el la pluraj lingvoj lernataj de infanoj. Neniu konkludo estis ebla rilate al la normaliĝo de la proporcio de vortoj kompare kun morfemoj en Esperanto.

Ŝlosilaj vortoj: dulingveco, meznombra longo de parol-unuoj, denaska Esperanto

1. Enkonduko

Esploroj pri dulingvaj aŭ plurlingvaj infanoj, ĉe kiuj Esperanto estas unu el la denaskaj lingvoj, jam ekzistas kvankam ne en la dezirata kvanto[2].

En ĉi tiu artikolo, tamen, mi klopodas alfronti problemon, pri kiu laŭ mia plej bona scio ĝis nun ne ekzistas esploroj, tio estas pri la longeco de la parol-unuoj de tiaj infanoj, denaskaj esperantistoj, kun klopodo kompari ĝin kun tiu de la unulingvaj infanoj, pri kiuj ni disponas informoj.

La unua koncepto klarigenda estas tiu de parol-unuo. Laŭ mia scio ne ekzistas ĝis nun firma tradicio por diri en Esperanto tion, kion oni nomas utterance en la angla, enoncé en la franca, enunciato en la itala.

Oni povus uzi plurajn vortojn, kaj kelkaj vortaroj parolas pri diraĵo, eldiraĵo kaj similaj esprimoj.

Ni uzas tre simplan difinon laŭ Beccaria (1989: 268): Parolvico, kiu konsistigas realan unuon en parolado, inter du fortaj paŭzoj; ĝi povas ankaŭ konsisti el nekompletaj frazoj aŭ eĉ el nur unu vorto. En malgrandaj infanoj la unuvortaj parol-unuoj estas tre oftaj.

En la ĉi-sekva interparolo:

Paŭlo:  Kiel vi fartas?

Petro:  Bone, kaj vi?

Paŭlo: Ne tre bone, sed mi volas….

Petro:  …pomon.

Vi havas ekzemplon de kvar parol-unuoj. Ni preterlasas la debatojn inter lingvistoj pri la limo de la parol-unuo interne de unu sama parolad-unuo de individuo. Evidente se mi faras prelegon unu-horan seninterrompe, ne havus iun ajn praktikan sencon konsideri ĝin parol-unuo por esploroj de la speco de tiuj, kiujn ni faras en ĉi tiu artikolo.

La faka literaturo pri lingvoevoluo de malgrandaj infanoj jam de longa tempo klarigis kiel la produktado de paroloj fare de infanoj komenciĝas per unu-vortaj diroj, kaj poste laŭgrade transiras al du-vortaj “horizontalaj” konstruoj kaj poste al du-vortaj “vertikalaj” konstruoj. Fine la eta infano komencas diri nekompletajn simplajn frazojn (kun nur unu verbo) kaj de tio li evoluas al produktado de komplikaj du-frazaj unuoj kun kunliganta konjunkcio. Tre mallongan enkondukon, sed tre klaran oni povas trovi en Steinberg, D.D., Nagata, H. e Aline, D.P. (2001-2), sed ankaŭ en multaj aliaj libroj pri denaska lingvoakirado[3]. 

En tiu kadro, evidente, la studo de la meznombra longo de la parol-unuo akiras sian tutan signifon, ĉar pluraj studoj en la lastaj jardekoj montris, ke la meznombra longo de la parol-unuo kreskas kune kun la aĝo kaj kun la parolkapablo de infanoj.

Ni donu ekzemplon:

Tabelo 1. Meznombra longo de la parol-unuo de italaj infanoj (kalkulita per vortoj)[4]

19-26 monatoj                   de 1,2  al 1,6

20-29 monatoj                   de 1,6  al 2,8

24-33 monatoj                   de 1,9  al 3,0

27-38 monatoj                   de 2,9  al 5,1

Tiuj linioj estas legendaj jene: Infano en aĝo inter 19 kaj 26 monatoj produktas parol-unuojn, kies meznombra longo varias de 1,2 vortoj al 1,6 vortoj. Pli simple ĝi diras aŭ unu vorton aŭ 2 vortojn maksimume.       

Je la komenco de ĉi tiuj studoj oni kalkulis la longon de la parol-unuoj laŭ la nombro de la morfemoj entenataj en la parol-unuo (Komparu Brown 1973), laŭ regulo tre simpla: “Oni nombru la morfemojn de ĉiu parol-unuo, oni sumu la morfemojn de la unuaj 100 parol-unuoj, kaj oni dividu la tuton per cent. Tiel oni ricevas la matematikan mez-nombron [de la longo de la parol-unuo]”[5].

Nuntempe, tamen, oni preferas kalkuli la mezonombran longon de la parol-unuo laŭ la nombro da vortoj entenataj en ĝi. Pluraj praktikaj kaj teoriaj konsideroj gvidis la fakulojn tra la lastaj jardekoj al ĉi tiu solvo. Unu el la unuaj praktikaj konsideroj estis la malsameco inter la lingvoj, pro kiu lingvo morfologie riĉa, kiel ekzemple la itala, estas malfacile komparebla kun lingvo morfologie malriĉa, kiel ekzemple la angla. Dum en la itala ĉiu substantivo aŭ adjektivo konsistas normale el almenaŭ unu leksika morfemo kaj unu gramatika morfemo, tio tre ofte ne okazas en la angla. Fakte en la angla en la sama periodo la infano eventuale lernas aliajn regulojn, kiel la rigidan ordon en la frazo, sed tion oni ne mezuras per la MNLPU (Meznombra Longo de la Parol-Unuo).

Alia problemo, kiu ĉefe koncernas lingvojn kun abunda morfologio, kiel la itala aŭ la internacia lingvo Esperanto, estas eĉ pli malfacile solvebla.

Mallongadire: je kiu aĝo la infano komencas kompreni, ke la vorto konsistas el morfemoj, kaj sekve pravigas la kalkulon laŭ morfemoj?[6] Kontentiga respondo al ĉi tiu demando ne estis donita por lingvoj kiel la itala, kaj ankoraŭ eĉ ne ekekzamenata por lingvo kiel Esperanto. 

Aliflanke temas pri kerna elemento de la lingva evoluo de denaska parolanto de Esperanto. Kiam 3-jara infano diras:

1. ne seĝ-u sur la divano!

Estas klare ke ĝi jam aktive uzas la morfemon –u [ĝi ne aŭdis tiun formon de la gepatroj], kaj sekve havas sencon kalkuli lian MNLPU-on laŭ morfemoj. Sed kiam bebo 15-monata diras

2. sidu!

eble ĝi estas nur imitanta la patrinon, kiu ofte diras tiun imperativan vorton en tiu preciza formo. Same kiam li pli simple diras

3. pomo

vidante multajn pomojn, oni rajtas sin demandi pri lia kapablo dividi en morfemojn? Eble por li la unuo pomo estas io ankoraŭ nedisigebla.

Ĉiukaze, jam ekzistas esploroj pri la MNLPU-o de unulingvaj infanoj. Ĉi tiu esploro celis nur refari ilin pri plurlingvaj infanoj por vidi la efikon de plurlingveco.

2. La esploro pli konkrete

2.1. Celoj kaj hipotezo

Ĉar ni havas je dispono grupon de plurlingvaj infanoj, kies nura komuneco estas la denaska lernado de Esperanto la esploro havis la jenajn celojn:

1 – kompari la MNLPU-on de niaj plurlingvaj esplor-subjektoj kun la konataj MNLPU-oj en la literaturoj por unulingvaj infanoj. En ĉi tiu kazo ni komparis niajn rezultojn kun italalingvaj kaj anglalingvaj infanoj.

La baza hipotezo estas ke plurlingvaj infanoj havas pli grandan meznombran longon de la parol-unuo sekve de pli rapida lingva evoluo en plurlingvuloj. Ĉi tiu pli rapida evoluo estis jam plurfoje atestita de esplorantoj de ĉi tiu temo[7].   Ĉi tion ni rajtas atendi almenaŭ rilate al la du lingvoj, kiuj la infano uzis plej multe: preskaŭ ĉiam tiuj de la du gepatroj.

2. aparte vidi la konduton en Esperanto de infanoj parolantaj ĝin denaske ankaŭ rilate al MNLPU-o.

3. aparte distingi la efikon de la kunparolanto en la kazo de infanoj, kiuj parolas Esperanton kun la patro aŭ kun la patrino.  

4. rilate al Esperanto estis unu lasta celo: vidi kiel progresas la evoluo de la proporcio inter morfemoj kaj vortoj laŭ la progreso de la aĝo.

Evidente, tio povus doni ŝlosilon por kompreni je kiu aĝo la morfemoj de Esperanto komencas iĝi komprenataj kaj uzataj de la infanoj. Bedaŭrinde ne ankoraŭ ekzistas studoj pri tia proporcio, eĉ ne por la plenkreskula Esperanto[8].

2.2. La esploritaj infanoj

La grupo de esploritaj infanoj konsistas el 6 denaskaj esperantistoj.

3 el ili estas trilingvaj:

- Milena - Esperanto-serba-germana;

- Gabriele - Esperanto – angla - itala;

- Fabiano - Esperanto, angla, itala;

 3 el ili estas dulingvaj:

- Gavan – Esperanto, angla;

- Rolf – Esperanto, angla;

- Petra – Esperanto, angla.

La kazo de Milena estas aparta, ĉar ŝi lernas Esperanton per interparolado kun la patrino. Ni nomu tiun lingvon L1-panjo.

Ĉiuj ceteraj lernas Esperanton per interparolado kun la patro, L1-paĉjo.

Ni vidos, ke tio influas la gradon de lernado de ĉi tiu L1.

Ne estis malsamecoj rilate al pluraj faktoroj inter la familioj, en kiuj vivis ĉi tiuj infanoj. Ĉiuj apartenis al la klera meza klaso en sia lando (instruistoj/oficistoj).

Neniu infano havis problemoj fizikajn aŭ mensajn evolu-problemojn.

2.3. La uzitaj proceduroj

La baza materialo por ĉi tiu esploro estas la parol-unuoj produktitaj de la infanoj, en ĉiuj lingvoj kiujn ili parolas, kaj registritaj de la gepatroj en taglibroj. Ĉiuj gepatroj, foje ambaŭ, foje nur unu el ili, redaktis taglibrojn kun la diroj de la infanoj kaj la situacio, en kiuj tiu diroj estis produktitaj.

La parol-unuoj estis prenitaj el la taglibroj kaj reordigitaj laŭ la aĝo de la infanoj, por ke ili estu kompareblaj.

Unue ni notis la aĝon de la infano laŭ la konvencio ĝenerale uzata en esploroj pri dulingveco: en jaroj, monatoj kaj tagoj, ekz. 8,4 = 8 monatoj kaj 4 tagoj; 1;5,25 = 1 jaro, 5 monatoj kaj 25 tagoj.

En la dua fazo la aĝo estis reduktita al nur jaroj kaj monatoj por havi la eblecon fari komparojn inter la infanoj en la sama aĝo kalkulata en monatoj (alikaze komparo inter infanoj kun precize  la sama aĝo en monatoj kaj tagoj apenaŭ eblus, ĉar la produktitaj parol-unuoj neniam estis produktitaj de du infanoj en precize la sama aĝo-tago). Krome ankaŭ la informoj haveblaj el la faka literaturo prezentas la meznombran longon de la parol-unuo por infanoj, kie aĝo estas indikita nur en jaroj kaj monatoj.

La simpligo estis farita simple matematike: malpli ol aŭ ĝis 15 tagoj = antaŭa monato, post 15 tagoj = posta monato.

Poste estis kalkulita la meznombran Longon de la parol-unuoj produktitaj de ĉiuj infanoj en ĉiuj iliaj lingvoj, kiuj ni poste indikas per la jenaj mallongigoj:

L1-panjo = Lingvo parolata kun la patrino;

L1-paĉjo = Lingvo parolata kun la patro; 

L1-medio = Lingvo parolata de la medio (geavoj, infanzorgantoj, televido, ktp.);

L1-miksita = Lingvo parolata de la infanoj en la fazo en kiu ili produktas parol-unuoj per uzado de elementoj de la lingvoj, kiujn ili lernas.

Mi ne volas aparte pli longe paroli pri du fenomenoj teorie interesaj, kiuj iel tuŝas la enhavon de ĉi tiu artikolo.

Unue, estas malfacile en kelkaj situacioj decidi kiu lingvo estas pli unua lingvo por difinita homo. Kiu lingvo estas patrina lingvo aŭ gepatra lingvo (laŭ la esprimo uzata en Esperanto). Tio ŝuldiĝas ankaŭ al la fakto ke en la daŭro (ankaŭ nur de la unuaj vivo-jaroj) la lingva situacio de infano povas eĉ draste ŝanĝiĝi, ekzemple se la familio migras al alia lando aŭ se la gepatroj dividiĝas kaj unu el la fortaj ĝistiamaj lingvoj ne plu estas uzata. Pri ĉi tiu problemo interesiĝantoj povas plulegi en Corsetti (2004) aŭ en Shivendra (1990). Ĉiukaze en nia esploro, ĉiuj lingvoj ŝajnis same unuaj, kun la sola pli granda kapablo en lingvoj ekzercataj pli ofte, ekzemple kun la patrino kontraste al la patro.

Due estas konata scio, ke dulingvaj aŭ plurlingvaj infanoj en la unua periodo de lingvo-akirado, proksimume ĝis la tria jaro, produktas frazojn konsistantajn el elementoj de ĉiuj lernataj lingvoj. Kutime la gepatroj reagas kun angoro je tiaj situacioj: “La eta infana menso estas konfuziĝanta. Ni reiru al unulingveco!”. Tamen tiu reago ne estas pravigebla. Temas pri provo diri ĉion per la vortoj je dispono, kiuj estas malmultaj en tiu periodo en ĉiuj lernataj lingvoj. La afero reguliĝas mem ĉirkaŭ la tria jaro, kiam infano produktas “purajn” frazojn kaj normale komprenas kiun lingvon uzi kun kiu. Por pluaj legadoj pri ĉi tiu temo plulegu en la verkoj Corsetti(2004) kaj Taeschner (1983).

3. Rezultoj

Konsiderante la malmultecon de la esploritaj infanoj, ni povas konsideri la ĉi-sekvajn rezultojn kiel indikojn por postaj pli ĝeneralaj studoj.

3.1. Komparo inter unulingvuloj kaj plurlingvuloj

Rilate al nia unua celo: kompari la MNLPU-on de unulingvuloj kun plurlingvuloj, la rezultoj klare montras, ke ĝi estas pli granda en plurlingvuloj rilate al unulingvuloj ek de la aĝo de 22 monatoj, kaj rilate al anglalingvaj kaj al itallingvaj unulingvuloj[9]. Ĉi tiu pli granda longeco de la MNLPU-o estas ĝenerale pli evidenta  en la lasta periodo de nia komparo.

- je la komenco ĝis la aĝo de 21 monatoj la lingva evoluo en ĉi tiu kampo de la multlingvaj infanoj ne multe malsamas je tiu de italaj unulingvaj infanoj. Eĉ, laŭ niaj rezultoj, en la periodo inter la aĝo de 17 ĝis 21 monatoj la plurlingvaj infanoj produktas iom malpli longajn parol-unuojn rilate al samaĝaj unulingvaj infanoj.  Ĉi tio estus plia pruveto favore al tiu penso-skolo, kiu tamen opinias, ke dulingvaj infanoj povas iom pli malfrue produkti siajn unuajn vortojn, malgraŭ la asertoj de aliaj fakuloj[10].

- inter la aĝo de 22 kaj 30 monatoj, la plurlingvaj infanoj produktas parol-unuojn malmulte pli longajn, en ĉiuj lingvoj je ilia dispono, rilate al la parol-unuoj de la unulingvaj infanoj samaĝaj.

- inter la aĝo de 31 kaj 35 monatoj, male, la plurlingvaj infanoj produktas parol-unuojn mez-nombre pli mallongajn en ĉiuj lingvoj rilate al la unulingvaj infanoj, krom en tiu lingvo, kiun ni nomis L1-miksita, kiu en ĉi tiu periodo atingas sian plej altan pinton (en vortoj = 7) pro la oftaj finaĵoj de unu lingvo algluitaj al radikoj el aliaj lingvoj.

Post ĉi tiu pinto komenciĝas la malkresko de la uzo de la lingvo L1-miksita, ĝis ĝia malapero, almenaŭ en niaj informoj, je la aĝo de 46 monatoj, en kiu la  MNLPU/vortoj egalas je 2. Laŭ nia esploro, do, la meza aĝo de malapero de la plurlingva mikso en la sama parol-unuo okazas proksimume je 4 jaroj, kvankam ĝia pinto iom antaŭ la 3-a jaro kongruas kun la aserto, ke je tri jaroj la infanoj praktike komencas distingi inter la lingvoj. Laŭ niaj rezultoj, li bezonas unu jaron por komplete forigi la miksadon.

En la sekva bildo estas grafike prezentataj la rezultoj rilate al la komparo inter la longeco de la parol-unuoj en la miksita lingvo de plurlingvuloj kaj la sama longeco por la unulingvuloj. Atentu: la indikoj mon.ita=unulingvaj italoj, mon.ing= unulingvaj angloj kaj plurilingui=plurlingvuloj[11].

- Je la fino de niaj observoj inter  la aĝo de 47 kaj 50 monatoj, la plurlingvaj infanoj produktas parol-unuojn mez-nombre pli longajn en ĉiuj lingvoj kompare al la samaĝaj infanoj unulingvaj.

Post la aĝo de 30 ĝis 35 monatoj okazas, do, salto antaŭen en la lingva produktado, kiun ni mezuras en ĉi tiu esploro kvante per la meznombra longo de la parol-unuo. La fenomeno okazanta ŝajnas esti speco de “elburĝonado” de la plurlingvaj infanoj post la aĝo de 30 ĝis 35 monatoj. En tiu aĝo okazas la plej alta pinto de lingvomiksado. En ĝi la plurlingva infano ekzerciĝas en ĉiuj lingvaj kodoj, kiujn ĝi lernas, kaj uzas ilin samtempe en la sama parol-unuo, kiu ofte atingas rimarkindan longon.

Kompreneble ĉi tiuj miksitaj paroloj, iel novigaj por la infanoj, estas malaprobataj de la medio, kiu reproponas la formojn unulingvajn, kaj tiel refortigas la normalajn unulingvajn formojn.

Ek de ĉi tiu momento la evoluo de la MNLPU de plurlingvaj infanoj malproksimiĝas alten tre videble de tiu de la unulingvaj infanoj. Unu el la eblaj klarigoj povas esti, ke dum la periodo de lingvo-miksado fare de la infano kaj de korektado fare de la medio, la infano lernas pli rapide utiligi ĉiujn lingvojn je dispono. Pro tio ĝi, la infano, akiras pli grandan lingvan kapablon rilate al la unulingva infano, kiu ne spertas tian ekzerciĝadon.

Rapidan rigardon al ĉi tiu fenomeno eblas per la ĉi-sekva bildo. Atentu: Lg1= L1-panjo, Lg2=L1-paĉjo, Lc=L1-medio kaj Lm=L1-miksita.

3.2. Rezultoj rilate al Esperanto

Rilate al Esperanto la rezultoj konfirmas ke ĝi kondutas, kiel atendeble, same kiel ĉiuj aliaj lingvoj, kaj la meznombra longo de la parol-unuoj estas pli aŭ malpli granda depende de la kvanto da ekzerciĝo en ĝi kaj de la tempo dum kiu oni parolas ĝin.  Kiel oni povas vidi el la bildo 2-a la L1-panjo estas daŭre en la alta regiono de la bildo. En ĉi tiu L1-panjo estas ankaŭ Esperanto, parolata de unu el la infanoj kun la patrino.

Ĉi tiu infano, Milena, post la komenca fazo, inter 19 kaj 23 monatoj, en kiu ŝi produktas parol-unuojn pli malpli same longajn kiel tiujn de la aliaj esperantlingvaj infanoj, kiuj parolas Esperanton kun la patro, produktas parol-unuojn  konsiderinde pli longajn ol tiuj de ĉiuj aliaj esperantlingvaj infanoj. Ĉi tiu supereco okazas en ambaŭ kazoj, kaj se oni kalkulas la longecon per vortoj kaj se oni kalkulas la longecon per morfemoj.

Do, Esperanto, kondutas kiel la aliaj lingvoj, rilate al ĉi tiu faktoro, tempo de aŭskultado/uzado. Aliflanke, kiel ĉiuj aliaj lingvoj de plurlingvuloj, ankaŭ ĝi prezentas valorojn pli altajn rilate al tiu de la unulingvuloj kiel montras la bildo 3. Tio okazas ankaŭ en la plej malfavora kondiĉo de komparo, tio estas se oni ne konsideras la distingon inter vortoj kaj morfemoj en Esperanto, kaj kalkulas ĉion kiel vortojn (kio ja estas pli ĝusta por tre malgrandaj infanoj), dum Brown en la plurfoje citita verko kalkulas por la anglalingvaj infanoj ne la vortojn sed la morfemojn.

Atentu: MLU/m dei monoligui ing. Di Brown = MNLPU/morfemoj de la anglaj unulingvuloj de Brown, MLU/w dei plurilingui in Esp. = MNLPU/vortoj de la  plurlingvuloj en Esperanto.

3.3. Evoluo de la rilato inter morfemoj kaj vortoj en la evoluo de Esperanto ĉe la denaskaj parolantoj de ĝi.

Kiel ni diris antaŭe, ni havis rilate al Esperanto unu kroman celon: vidi kiel progresas la proporcio inter morfemoj kaj vortoj laŭ la progreso de la aĝo, ĉar tio povus doni ŝlosilon por kompreni je kiu aĝo la morfemoj de Esperanto komencas iĝi komprenataj kaj aktive uzataj de la infanoj.

Nia hipotezo ke laŭ la progreso de la aĝo la proporcio emus stabiliĝi ne estis konfirmita. La evoluo de la proporcio morfemoj/vortoj en la parolado en Esperanto de niaj infanoj ne montras iun tendencon stabiliĝi sed daŭre registras pintojn kaj malpintojn.

Pluaj esploroj estas bezonataj ĉi-rilate, kaj certe estus utilaj ankaŭ statistike normaj valoroj por aliaj variaĵoj de Esperanto: la plenkreskula parolata lingvo, la literatura lingvo, ktp.

Esperanto kiel ĉies dua lingvo: ĉu paradigma ŝanĝo, ĉu nova interkompreniĝa monda sistemo?

Por bone kompreni kaj komprenigi la temon, verŝajne ni devos zorgeme ĉiuflanke pripensi, ekzameni kaj diskuti la signifon de kelkaj vortoj. La temo transiras la lingvan problemon kaj trafas la tielnomatan internan ideon, la homarfratecan filozofion elpensita de Zamenhof. Fakte, praktika frateco ja nomiĝas solidareco.

Ĉu Esperanto reprezentas novan interkompreniĝan paradigmon kadre de la tielnomata solidara tutmondiĝo? Ĉu Esperanto havas ian lingvan strukturan trajton, kiu faciligus sian rolon esti ĉies dua lingvo? Kial? Oni nepre pripensu iomete do kelkajn rilatajn aspektojn:

1. Kion signifas la vorto “tutmondiĝo”?

Laŭ PIV, Plena Ilustrita Vortaro (2005), la adjektivo tutmonda estas “koncernanta la tutan mondon.” Kaj la ĉefa zamenhofa ekzemplo estas: “ĉia ŝanĝado neebligus la plej gravan celon de nia lingvo – la tutmondiĝadon.”

Zamenhof mem ja zorgeme pensis pri ia tutmondiĝado, kaj antaŭvidis la gravecon ne ŝanĝi nian lingvon. La Fundamenton de Esperanto oni protektu! Tio gravas por ke ĝi fakte solvu la interlingvistikajn problemojn en la nuna internacia lingva ordo. Ĉiuj devas konscii pri la ekzisto de lingva neegaleco kaj pri la nedemokratieco de la nuna internacia lingva ordo, de tiu komunika sistemo, kiu tutvive privilegias iujn sed postulas de aliaj jarojn da penoj por atingi tamen malperfektan lingvoscion. Per niaj personaj spertoj ni devas sciigi ĉiujn, ke “Esperanto estas vera vivanta lingvo kun parolkomunumo kiu ampleksas la tutan mondon, lingvokomunumo en kiu ĉiu ano povas senti sin plenrajta membro. Jam tio estas revelacio por la plej multaj homoj. Por efike informi pri la ekzisto kaj funkciado de Esperanto necesas, ke la esperantistoj mem pli profunde konu la fenomenon Esperanto, kaj sekve pli kuraĝe argumentu kontraŭ eraraj prezentoj”.

2. Ĉu ia specifa nacilingvo povas taŭgi kiel internacia lingvo kaj samtempe favori interkompreniĝon, pacon kaj samrajtecon inter ĉiuj homoj?

Emfaze ne! Tute ne! Tiun ĉi vojon la homaro jam daŭre provis. Sed ĝi fiaskis kaj fiaskegas. Historie, superpotencemaj etnaj lingvoj helpis pereigi el la Planedo milojn da lingvoj kaj dialektoj – ĉeftrajtoj de sennombraj kulturoj de multaj popoloj. Ĉu oni devas insisti pri tiom altrudiĝema vivmaniero? Al tiu maniero Piron (2002) nomas ĝangalan sistemon. Ni pensu pli konkrete. Vi imagu, ekzemple, tiun situacion: simpatia japanulo ĉeestas inter ni, kiel nialanda vizitanto. Supozu, ke tiu homo bezonas lui domon en nia urbo. Kia malfacilaĵo, ĉu? Mi konas kaj travivis similan situacion. Tamen, feliĉe, tiu japano estas esperantista, kaj niaurba esperanto-komunumo amikiĝis kun li, kaj lin multe helpis. Sen la helpo de Esperanto, tamen, kiam ni ne regas niajn respektivajn nacilingvojn, aŭ ni silentas, aŭ ni iom balbute klopodas paroli ies ajn fremdan idiomon, kiel dua lingvo. Ĝi estas tamen fremdalingvo por ni ambaŭ. Psikologie, tio okazigas miskomprenojn, malkontentemon, nedeziratan limigon. Ĉu la situacio povas ja favore ŝanĝiĝi? Ĉu ekzistus pli avantaĝa komunikmodelo ol tiu malnova kaj malkomforta sistemo? La elpensemo de la homaro jesas pri tiu, ekde kiam ĝi elpensis la plurajn planlingvojn. La elpensemo de Zamenhof vigle jesis, kiam li iniciatis Esperanton. Tia konstato gvidas nin al la venonta kaj plej grava demando por ni.

3. Ĉu lingva intuicio iel kontribuas kadre de la lingvolernado, ĉefe rilate al Esperanto? Ĉu tial iasence Esperanto reprezentus paradigman ŝanĝon ene de nova interkompreniĝa monda sistemo?

En la Persona Nivelo, la individuo konsciiĝas pri si mem, kaj pri la sociaj reguloj kaj roloj, kiuj li rolos. Oni lernas regulojn, ordemecon kaj disciplinon. Pro tio la alfabetumado ekzemple okazas tiame. En la specifa kampo de la lingvolernado, ekzemple, la individuo eklernas plejformale sian gepatran lingvon, plilernas ĝin. Tiam la intuicio havas grandan rolon. La lingva intuicio estas subtila sinteno, kiu montras la plej sekuran vojon tra la hipotezoj, kiujn la parolanto iom post iom konstruas, kaj kiujn lia socia medio konfirmas, aŭ neas. Sendube, la lingva intuicio rolas grave, kiam oni bezonas lerni kaj nian nacilingvon kaj duan lingvon. Se la intuicio ne estas trompita de la lingvaj malregulecoj, de la granda kvanto da esceptoj, tiu sekureco pli facile helpas nin dum la lernado. Jen kio ja okazas, kiam iu lernas Esperanton.

LA REGNO DE LA INTUICIO: la vortfarado en Esperanto

Intuicio, laŭ PIV, signifas “scio senpere kvazaŭinstinkte akirita de la spirito sen bezono de rezonado aŭ pruvo”. Kaj ekzemplon ĝi donas: li per genia intuicio ekkaptis novan sciencan leĝon. Bone do: Kiel rolas la intuicio kadre de la homa sperto kun la lingvoj kaj iliaj lernado?

La nuna esploro farita de famaj lingvistoj indikas, ke la intuicio de la parolantaro de ĉiuj lingvoj, sendube, plenumas gravan rolon, ne nur dum la akirado de la unua lingvo, tiel nomata naskiĝlingvo aŭ, preferinde, etna lingvo, sed ankaŭ dum la lernado de iu ajn fremda lingvo, kiel dua lingvo. Pro tio, la pedagogio kaj de la etnaj kaj de la fremdaj lingvoj ekspluatas tiun fenomenon, nome kiam prezentas al gelernantoj, ekzemple, strukturitajn ekzercojn. Oni atendas, ke ili respondu laŭ la modelo. Kompreneble, tiaj modeloj supozigas ke, iamaniere, la cellingvo estu regula. Iamezure, fakte, ĉiuj lingvoj enhavas iom da reguleco. Estas la sistemo mem de la lingvo. Tamen, pro la fakto mem ke Esperanto estas artefarita lingvo, oni povas tuj percepti ĝian skemisman konstruadon. Tiamaniere, la specifa pedagogio de Esperanto tre bone ekspluatas (aŭ devas ekspluati) tiun karakteron, tiel estas, la lingvan intuicion de la gelernantoj. Alivorte, lerni Esperanton certe pli facilas ol lerni iun ajn etnan lingvon pro ĝia reguleco.

Por helpi la prezentadon de nia temo mi preparis etan citaĵaron. Tiaj cititaj aŭtoroj pensigos nin pri unu el la plej gravaj aspektoj de Esperanto, kiun mi frue rimarkis, kiam mi eklernis la internacian lingvon. Tiaj apartaĵoj de nia kara lingvo montras al ni, ke la genia verko de Zamenhof profitas la plej aktualajn malkovrojn de la moderna lingvoscienco. Ĝi rilatas al la intuici-uzado nepre farita de ĉiuj parolantoj. Portugallingve, infanoj saĝe konkludas: eu vendi, eu comi, do... eu fazi. Ili pravas, escepte de la fakto ke la verbo estas... neregula. 

Tiel, oni ofte uzas la lingvan intuicion kaj nacilingve kaj en lernindaj, lernendaj fremdaj lingvoj. Tamen oni preskaŭ preterlasas tiun fakton. Oni ofte ne ĝin perceptas, ĉar ĝi aŭtomate funkcias ĉefe – sed ne nur – kadre de la vortfarado-sistemo de Esperanto. Tiu sistemo estas himno al la homa libereco mem, kontraŭe al tio, kio ofte okazas ene de la etnaj lingvoj. En ili estas tiom da esceptoj, ke eksterlandanoj ne facile lernas tiujn lingvojn. Eĉ post kelkaj jaroj loĝante ĉi tie, nialande, la eksterlandanoj ofte eraras kaj la pluralon kaj la genron de substantivoj, ekzemple. Oni rimarku la ekzemplojn: “Este é o meu mulherrr”, “Aqui está minha marrido”, “Meu filhinha ter um namorrada simpático”. Aliflanke, kiam oni eklernas Esperanton, sufiĉas lerni nur unufoje la fleksiilon, la finaĵon -j aŭ la sufikson -ino, respektive. Kial? Ĉar Esperanto estas regula, (preskaŭ) senescepta lingvo. Do oni povas ĝin lerni pli rapide ol oni kutime lernas la francan, la anglan, la germanan, la italan. Bonvolu pripensi pri la subaj citaĵoj:

1. John Wells: 2002 (apud Kolker: 2002) skribas: "La afiksa sistemo de Esperanto estas unu el la plej grandaj elpensaĵoj de Zamenhof. Per la afiksoj – deko da prefiksoj, trideko da sufiksoj oficialaj, plus eble kvardeko da teknikaj kaj aliaj neoficialaj sufiksoj – per tiu afiksaro Esperanto havas elstaran rimedon por strukturigi la vortprovizon kaj tiel simpligi al la lernanto ĝian ekposedon. La plej evidenta rezulto de la afiksa sistemo, skribas Waringhien, 'estas la absoluta simpleco kaj regulareco de la vortfarado, kio akre kontrastas kun la varieco kaj neregulareco de la derivado en la ĉefaj eŭropaj lingvoj'".

Ni povas vidi, kiel facile la lernantoj de Esperanto povas tuj uzi novajn vortojn, kiujn ili apenaŭ eklernis. Tio okazas, ĉar “ili jam lernis la ĉefajn elementojn de la morfologio de la koncerna lingvo; ili bone posedas jam la afiksojn kaj la manieron uzi ilin”. (Wells, samloke).

2. "Li lernas – ekzemple – unu novan vorton, la verbon manĝi. Li scias, ke ĝi konsistas el la radiko manĝ- kaj verba finaĵo. Tuj li povas produkti amason da aliaj vortoj, kies signifojn li eĉ ne devos lerni, pro iliaj logikaj interrilatoj. Li povas nomi la agon manĝi: ĝi estas manĝo. Tio, kion oni manĝas, estas memkompreneble manĝaĵo". (Wells, samloke). 

Sammaniere, li derivos la vortojn manĝado, manĝejo, manĝujo, manĝilaro, manĝebla, manĝinda aŭ eĉ manĝenda. Kaj ĉiu parolanto de Esperanto povas daŭrigi: manĝema, manĝeto, manĝeti, manĝegi, manĝaĉi. Li estos komprenata de la komencantoj mem, de ĉiuj esperantujanoj, kaj brazilanoj kaj eksterlandanoj.

Aliflanke, la lernanto de la angla lernas la verbon to eat (manĝi), kies preteritaj kaj participaj formoj estas neregulaj. Sed nun – instruas Wells – “li devas lerni ankaŭ la vorton por manĝo: a meal, kaj la vorton por manĝaĵo: food. Ili ne estas regulaj derivaĵoj kreitaj el la verbo to eat, sed havas formon tute arbitran. Sekve, ili devas lerni ilin aparte”.

Tiel oni povas kompreni, kial la lernado de tiaj lingvoj tiel malfacilas por eksterlandanoj, kaj kial ili terure ŝarĝas la memoron de la lernanto. Lerni Esperanton, kontraŭe, postulas relative malpli da tempo, ĉar oni efektive nur bezonas lerni bazajn radikojn kaj miksi ilin taŭge, laŭ la simplaj gramatikaj reguloj de Esperanto. Tiel rolas la afiksa sistemo de Esperanto. Fidebla kaj fidinda afero. Pri vortfarado, vidindas Miroslav Malovec http://mujweb.cz/kultura/malovec/gram.htm, kun aparta atento al n-ro 4.12- Substantivaj kunmetaĵoj! Same funkcias la regula maniero indiki la enklasigon de la vortoj – la finaĵoj por verboj, substantivoj, adjektivoj kaj adverboj, respektive -i, -o, -a kaj -e. La uzanto de la internacia lingvo Esperanto senkonscie tuj scias, ke la eroj de la frazoj helpos la plenan komprenon kaj de la klaso, kaj de la signifo de la ĵus lernitaj kaj tuj uzeblaj vortoj. Pli kaj pli rapide pliboniĝas la vortporvizo de la gelernantaro de Esperanto. Oni ĝenerale povas tuj tranĉi la nekonatajn vortojn kaj sindemandi, kion signifas ĉiu iliaj vorteroj.

Simila afero okazas tiam, kiam la esperanto-uzanto unuafoje aŭdas aŭ legas kunmetitajn vortojn. Li tuj klopodas dividi tiajn vortojn laŭ iliaj probablaj eroj. Lia intuicio ne trompas lin. Li kompreneble ĉiam trafos. Kion povus signifi la vorto, supozeble unuafoje aŭdata, vintredormi? La urso vintredormas. Ĉu vi konas la vorton vintro? Kaj la verbon dormi? Do, vi povas dedukti tion, kion signifas, en la portugala, la vorto vintredormi, ĉu ne? Oni eĉ povus trafe krei la eble ankoraŭ neuzatajn vortojn... vintredormejo, vintredormema.

Tiamaniere, oni povas demandi: kion signifas pacbatalantoj? Kaj matenkafo? Kaj... antaŭtagmezo? Kaj scivolema? Kaj scivolemulo? La aro da ekzempoj multobliĝas. La fama brazila lingvisto, Profesoro Passini (1993), tiel skribis:

3. “Vortfarado – [Zamenhof] serĉis kadre de la aglutinaj lingvoj la modelon por la ebleco disponigi al komunuzanto la manuzon de radikoj kaj afiksoj, en la tuja farado de novaj vortoj” (Passini, 1993).

Same kiel okazas en la aglutinaj lingvoj, kiuj abundas ĉefe en Oriento, oni do povas derivi vortojn eĉ el la afiksoj mem, el prepozicioj, el adverboj, el etaj eroj de vortoj. Ekzemple: Kiu ne konas viajn ecojn, kaj viajn emojn? Mi jam aŭdis kelkajn priajn vortojn. Li kapjesis. Ni laboru kune por la disvastigado de Esperanto. Oni vidu sube kelkajn ekzemplojn.

· ek-: ekvidi – ekdormi – ekbrilo

· mis-: misaŭdi – miskompreni 

· mal-: malamiko – malnova – malami

· -ec:  amikeco, beleco, boneco

· -em: kredema, laborema

· substantivo (-o): eco, emo, malo, eblo

· adjektivo (-a): mala, misa, eka, eta

· adverbo (-e): mise, male, are, ade

· verbo (-i): ebligi, emi, arigi, etigi

(Passini, 1993: 111).

Eble tiaj lingvistikaj aspektoj, kvankam ne nepre plene konscie sciitaj de multaj parolantoj de iu ajn lingvo, eksaltas kaj evidentigas, kiam temas pri la lernado de nia internacia lingvo Esperanto. Pri tio, eble la lingvoscienco iam diros esti Esperanto la plej taŭga lingvo por konsistigi la veran komunikilon por la tuta homaro, pro tiaj menciitaj aspektoj kaj sociaj kaj psikologiaj. Ankaŭ el la lingvistika vidpunkto, ja videblas, ke Esperanto estas la plej taŭga, adekvata, indikita rimedo por funkcii ĉiunivele, mondskale, kiel ĉies internacia ilo de plej solidara tutmondiĝo. Ekde la tempo de Zamenhof ĝis nun la homaro bezonas lerni kaj vivi kaj sperti fratecon kaj justecon. Nuntempe, interindividua kaj interpopola solidareco, unuvorte, solidara tutmondiĝo signifas ĉefe lingvan egalrajtecon, lingvan diversecon, lingvan demokration, laŭ proponite de nia moderna versio de la ĉiama interna ideo, la konata Manifesto de Prago (www.esperanto.se/dok/pragman_pt.html), kies lasta punkto rilatiĝas al la homa emancipiĝo. Esperanto iras tiele la Homaron en sia nova fazo, sub nova kaj jam naskiĝanta paradigmo. 

Referencoj

PASSINI, José. Bilingüismo: utopia ou antibabel. Juiz de Fora, MG: EDUFJF; Campinas: Pontes, 1993.

PILGER, Wouter F. Baza Esperanta Radikaro. Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio, 2001.

PIRON, Claude. O Desafio das línguas: da má gestão ao bom senso. Trad. Ismael Mattos Andrade Ávila. Campinas, SP: Pontes, Brasília, DF:BEL, 2002.

PIV. Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto 2005. Paris: Sennacieca Asocio Tutmonda: 2005.

WELLS, John. “La Afiksoj de Esperanto”. In: KOLKER, Boris. Vojaĝo en Esperanto-lando: perfektiga kurso de Esperanto kaj gvidlibro pri la Esperanta kulturo. Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio, 2002.

ENKONDUKE

Ĉiam forte impresis min la fakto, ke Esperanto estis bone akceptita de la brazila intelektularo en la fino de la XIX-a jarcento kaj komenco de la XX-a.

Estas konate, ke la unua portugallingva artikolo pri Esperanto en la brazila gazetaro aperis sub la plumo de Arthur Azevedo, fama aŭtoro pri teatraĵoj de la fino de la XIX-a jarcento.

Sur la paĝoj de unu el la plej prestiĝaj gazetoj tiutempaj, “O Paiz”, de la 12-a de Aprilo 1898, aperis pozitiva mencio pri E-o en la rubriko “Palestra”. Kvankam li ne fariĝis esperantisto, Arthur Azevedo ĉiam esprimis sian simpation kaj apogon al la Internacia Lingvo.

Alia grava verkisto, kiu ankaŭ interesiĝis pri Esperanto estis Medeiros e Albuquerque. La 15-an de Aprilo 1898, do tri tagojn post la apero de la artikolo de Arthur Azevedo, li publikigis longan artikolon pri la Internacia Lingvo en la tiama tre legata “Revista Brasileira”, sub la titolo “Uma língua internacional – Esperanto”. En tiu artikolo, Medeiros e

Albuquerque pritraktis la diversajn klopodojn ĝis tiam faritajn por la kreado de planlingvoj, interalie la projektoj Solresol, Volapük, Latino sine flexione. Konklude li prezentis la ĉefajn trajtojn de E-o kaj rekomendis ĝian lernadon. Medeiros e Albuquerque estis ne nur verkisto, sed ankaŭ politikisto (federacia deputito) kaj kunfondinto de la Brazila Beletra Akademio. Li ne nur estis fervora propagandisto de Esperanto, sed dum certa tempo eĉ partoprenis en la movado, ĉar inter la 31-a de Marto kaj la 28-a de Junio 1907 li fariĝis Prezidanto de la “Brazila Klubo Esperanto”. Krome li ankaŭ partoprenis en la 2-a Universala Kongreso de Esperanto okazinta en Ĝenevo, en 1906. Do fakte vera esperantisto, ĉu ne?

Estas ankaŭ konata la simpatio al Esperanto flanke de Olavo Bilac kaj Afonso Celso. Pri Silvio Romero, li ne nur nutris simpation al la Internacia Lingvo, sed afable akceptis esti la oficiala oratoro de la 4-a Brazila Kongreso de Esperanto, okazinta en Juiz de Fora, en 1911.

Ankaŭ estas menciinde ke la unua Prezidanto de BEL, Everardo Backeuser, estis elstara profesoro en la tiama brazila ĉefurbo.

GRACILIANO RAMOS KAJ ESPERANTO

La unua informo, kiun mi havis pri la esperantisteco de Graciliano Ramos, okazis kiam mi estis estrarano de Brazila E-Ligo, en Rio de Janeiro. Iam, en la 80-aj jaroj, Fernando Marinho, la tiama Prezidanto de BEL, montris al mi malnovan numeron de Brazila Esperantisto, kiu enhavis mallongan funebran noton, en kiu oni informas pri la morto de

Graciliano Ramos, kiu iam studis Esperanton en Palmeira dos Indios, ŝtato Alagoas.

Jaroj pasis kaj en 1992 mi ĉeestis prelegon ĉe Urba Biblioteko, en kvartalo Botafogo, en Rio de Janeiro. En tiu jaro oni festis la naskiĝan centjariĝon de Graciliano kaj bonŝance la preleganto estis ĝuste lia filino, Clara Ramos, kiu parolis pri la vivo kaj verkaro de sia patro. Dum la prelego ŝi interalie asertis, ke ŝia patro estis profunda konanto de mitologio, historio kaj de diversaj lingvoj. Ĉe la fino de la prelego mi alproksimiĝis al ŝi kaj starigis la jenan demandon: “S-ino Clara, mi havis informon ke via patro iam studis aŭ interesiĝis pri Esperanto. Ĉu tio estas vera?” Kaj por mia feliĉo ŝi diris, ke tiu informo estis tute ĝusta, aldonante ke tiu detalo aperis en libro, kiun ŝi verkis pri sia patro. Post kelke da tempo mi kontrolis la informon kaj konsultis la cititan libron (Mestre Graciliano – Confirmação Humana de uma Obra).

Kaj sur la paĝo 56-a mi trovis la tiom atendatan informon:

Para efeito externo, Graciliano é o comerciante da Loja Sincera, o professor que prepara inclusive as irmãs para os internatos de Maceió. Mas chega o dia em que os fardos da fazenda ou a História, o Português, a Sociologia Criminal, o Francês, o Inglês, o Italiano, o Latim estudado com o padre João Guimarães e o Esperanto em conjunto com um grupo de amigos, não fazem o que Eça de Queiroz e Anatole France conseguem sozinhos. [Eksterne, Graciliano estas la komercisto de Butiko Sincera, la instruisto kiu pretigas inkluzive siajn fratinojn por la internulejoj de Macejoo. Sed venas la tago, kiam la teksaĵon aŭ mem Historio, Portugala Gramatiko, Kriminala Sociologio, Franca, Angla, Itala, Latina lernita kun pastro João Guimarães kaj Esperanto kune kun grupo de amikoj, nenio faras tio, kio Eça de Queiroz kaj Anatole France per si mem suksesis.]

Konsiderante ke, laŭ la “Deklaracio pri Esperantismo”, aprobita en la Unua Universala Esperanto-Kongreso, okazinta en Boulogne-sur-Mer, Francio, en 1905, “Esperantisto estas nomata ĉiu persono, kiu scias aŭ uzas la lingvon Esperanton tute egale, por kiaj celoj li ĝin uzas”, ni kun fiero povas proklami, ke ankaŭ GRACILIANO RAMOS ESTIS ESPERANTISTO!

 GUIMARÃES ROSA: ĈU ESPERANTISTO?

La unuan mencion pri la esperantisteco de Guimarães Rosa mi aŭdis en SAT-Kongreso okazinta en Campos de Jordão, Brazilo, de la 6-a ĝis la 13-a de aŭgusto 1988. Tiam Lilian Ledon, filino de niaj karmemoraj Gilbert kaj Symilde Ledon, faris prelegon pri tiu temo. Bedaŭrinde mi ne alvenis ĝustatempe kaj sukcesis sekvi nur parton de la prelego. Interalie ŝi diris, ke ŝia esploro pri la temo ne estis finita kaj samtempe ŝi invitis aliajn fari la samon.

Pasis jaroj. Lilian Ledon malsaniĝis kaj ne daŭrigis sian esploron. Do antaŭ kvar jaroj mi decidis fari tion.

Mia unua esplorfonto estis la libro “Anais do XV Congresso Brasileiro de Esperanto”, Niterói E-Klubo, 1957. Sur la paĝo 178, ni legas jene:

“Por esse tempo (1929), o hoje médico e diplomata João Guimarães Rosa, o discutido escritor de “Sagarana”, então funcionário da Secção de Estatística do Estado, onde também militava Teixeira de Freitas, juntamente com êste, inovam ambos o sistema de comunicaçõesinternacionais daquele setor especializado. ["Tiam (1929), la nuna kuracisto kaj

Anteriormente, a correspondência com o estrangeiro era feita em diversas línguas desejadas.

Foi quando, em abril de 1929, Teixeira de Freitas e Guimarães Rosa decidiram que toda correspondência da Estatística com o exterior seria escrita, única e exclusivamente, em Esperanto.

Se o destinatário da correspondência não conhecia a língua de Zamenhof era fácil. Bastar-lhe-ia ir em busca do delegado da Universala Esperanto-Asocio, pois, em cada carta, havia a indicação:

“Internacia Korespondado en Esperanto”, e ele o traduziria para o interessado em sua língua natal.

“Esse passo já avançado do trabalho internacional da Secção de Estatística de Minas foi o germe que originou a monumental colaboração do I.B.G.E., posteriormente criado e que, hoje, é talvez, a organização estatal que dá ao Esperanto e aos esperantistas o mais franco e decidido apoio.

São sem conta as obras editadas pelo Instituto em Esperanto. O Movimento Esperantista Brasileiro, que tanto lhe deve, há de ser grato também àquela experiência, que nos longínqüosidos de 1929, dois denodados batalhadores da causa faziam na pequena Secção de Estatística do Estado de Minas Gerais”.

Tiu informo estas konfirmita de la onklo de Guimarães Rosa, Vicente Guimarães, en la verko “Infância de João Guimarães Rosa”, sur paĝo 44/45:

“Vários idiomas, muitos, já dominava na juventude. Quando estudante de Medicina, trabalhou na Estatística, em Belo Horizonte. Seu chefe, Dr. Teixeira de Freitas, precisando de uma pessoa para cuidar da correspondência em esperanto, chamou o jovem funcionário, já poliglota, e sugeriu que aprendesse a língua de Zamenhof. Seria o esperantista do serviço.

Jozito matriculou-se num curso e em vinte e sete dias recebeu o diploma, por já reter sabido e compreendido os conhecimentos todos do novo idioma. Escrevia e falava corretamente”.

Sur paĝo 12-a de la gazeto Brazila Esperantisto, julio-decembro/1929, ni trovas spurojn pri la agado de Guimarães Rosa en la brazila E-movado:

“BRAZILA KRONIKO/MINAS GERAES

Je la 1-a de Julio okazis kunveno de “Montara E-Klubo”...

... Legis rakonton de li verkitan S-ro João Guimarães Rosa.

“Minas Geraes” aperigis artikolon de S-ro Ary Theodolindo pri “La parolanta filmo; serio da interesaj artikoloj de S-ro João Guimarães Rosa”.

Rilate al artikoloj pri E-o verkitaj de Guimarães Rosa, ni trovas informojn en “Anais do XV Congresso Brasileiro de Esperanto”, sur paĝo 177-a:

“... Ari Teodolindo foi também presidente do M.E.K. Sob sua gestão, idealista e dinâmica, o M.E.K. atingiu excelente desenvolvimento. Por essa época, fêz o Clube publicar no “Minas Gerais” diversos artigos de difusão da língua e da Idéia, subscritos por seus sócios.

É assim que anotamos os seguintes:

“A estrutura lógica do Esperanto. Algumas justificações. Um pouco de filosofia comparada” – Em 31.7.1929 – de autoria de João Guimarães Rosa. (Vidu Aneksaĵon no 1)

No “Estado de Minas”, de 23 de julho de 1929, também dentro da “Semana do Livro Esperantista”, João Guimarães Rosa, o hoje consagrado autor de “Sagarana” e “Corpo de Baile” publicava: “A estética do idioma de Zamenhof”. (Vidu Aneksaĵon no 2)

Per la legado de tiuj du artikoloj de Guimarães Rosa oni konstatas, ke li estis plene konvikinta pri la taŭgeco de Esperanto por la solvo de la internacilingva problemo.

Tamen verŝajne la movada aktiveco de Guimarães Rosa ne daŭris longe, ĉar en 1930 li konkludas la medicinan kurson, forlasas Belo Horizonte kaj iras al la interno de Minas Gerais por labori kiel kuracisto en malgrandaj urboj. En 1934 li faras konkurson por la diplomatia kariero kaj estis aprobita. De tiam li laboras kaj kiel diplomato en diversaj lokoj kaj ankaŭ en kabinetaj taskoj en Brazilo.

Ĉu tio signifis ke Guimarães Rosa malesperantistiĝis? Ŝajne ne, ĉar tie kaj tie li lasis signojn pri sia respekto al la lingvo internacia.

Vicente Guimarães, la onklo de Guimarães, registras la jenan informon en sia libro “Joãozito, Infância de João Guimarães Rosa”:

“Alguns muitos anos depois, em meu apartamento no Flamengo, após o jantar, num encantador e prolongado bate-papo, transformado quase em uma deliciosa monoconversa – a palavra era dele, nossa apenas de quando em longe, para perguntas que renovassem os temas – minha filha Marli quis saber se o esperanto era assim tão fácil, que se podia aprendê-lo em 27 dias, como ele tinha feito. Sorrindo, respondeu:

“Você, minha linda priminha, sabendo um pouco de alemão, francês, russo, espanhol, italiano, grego e latim, e a gramática de algumas outras línguas, o esperanto se torna facílimo”.

Aliloke en tiu sama libro, responde al demando en intervjuo al sia kuzino el Curvelo, li sin esprimis tiel:

“Falo: português, alemão, francês, inglês, espanhol, italiano, ESPERANTO, um pouco de russo; leio: sueco, holandês, latim e grego (mas com o dicionário agarrado); entendo alguns dialetos

alemães; estudei a gramática: do húngaro, do árabe, do sânscrito, do lituânio, do polonês, do tupi, do hebraico, do japonês, do tcheco, do finlandês, do dinamarquês; bisbilhotei um pouco a respeito de outras. Mas tudo mal. Eu acho que estudar o espírito e o mecanismo de outras línguas ajuda muito à compreensão mais profunda do idioma nacional. Principalmente, porém, estudando-se por divertimento, gosto e distração”.

Lia filino, Vilma Guimarães Rosa, en sia verko “Relembramentos: João Guimarães Rosa, meu pai”, ankaŭ registris lian intereson pri lingvoj kaj Esperanto tiamaniere:

“Meu pai iniciou-se no francês e no alemão, que mais tarde conhecia por plano e profundeza, línguas e dialetos. Relacionou-se em amizade com o espanhol, o italiano, o inglês, o sueco, o dinamarquês, o holandês, o russo, o polonês, o lituano, o húngaro, o tcheco, o romani, o árabe,

o hebraico, o japonês. O grego. E com o sânscrito, mãe de todas as línguas. Com o esperanto e o tupi.”

Laŭ informo de Agnes Guimarães Rosa do Amaral, unu el la filinoj de Guimarães Rosa, kun kiu mi havis pertelefonan interparolon, li treege ŝatis lerni idiomojn kaj Esperanto estis por li tute nova mondo. Li alte aprezis la internacian lingvon kaj ĉiam instigis la filinojn lerni Esperanton. Bedaŭrinde ŝi ne sekvis la patran konsilon kaj sukcesis memori nur unu frazon, inter la multaj, kiujn la patro klopodis instrui al ili: “Leono estas besto!”

En 1950 Guimarães Rosa kontaktis la movadon. Estante Sekretario de la brazila ambasado en Parizo, li salutis, nome de la brazila registaro, la partoprenantojn de la 35-a Universala Kongreso de Esperanto okazinta en tiu urbo. La revuo Brazila Esperantisto en sia septembra-oktobra numero de tiu jaro registris la aferon tiel:

“Na Sessão Solene de Abertura, à qual compareceram mais de 2000 representantes de toda a superfície da Terra, usaram da palavra o Sr. Jean Tomas, Diretor-Geral da UNESCO, em nome da Organização das Nações Unidas, os representantes de diversos governos que enviaram Delegações ao Congresso e as organizações nacionais de Esperanto. Pelo Governo do Brasil falou o nosso samideano Dr. J. Guimarães Rosa e pela Liga Brasileira de Esperanto o Dr. Benjamim Camozato.”

Okaze de lia morto en novembro 1967, la aprila/junia numero de la sekvanta jaro de Brazila Esperantisto nekrologis tiamaniere:

“Nia eminenta samideano Ambasadoro João Guimarães Rosa, konata verkisto kaj membro de la Brazila Literatura Akademio mortis la 19-an de Novembro 1967, en Rio de Janeiro. Poligloto, li regis ankaŭ Esperanton, kiun li lernis ankoraŭ juna en Belo Horizonte.

Kiel Delegito de la Brazila Registaro li reprezentis nian landon en la XXXV Universala Kongreso de Esperanto en Parizo.”

Post tiaj konsideroj, mi pensas ke estas eksterdube ke João Guimarães Rosa estis sincera admiranto de Esperanto. Li ne nur lernis la lingvon, sed eĉ movadumis dum kelka tempo. Tamen restas unu aspekto esplorenda en la rilato de Guimarães Rosa kun la internacia lingvo. Temas pri la probabla influo de Esperanto en la verklaboro de Guimarães Rosa. En “Enciclopédia da Literatura Brasileira”, paĝo 1182-a, Afrânio Coutinho en la artikolo pri Guimarães Rosa skribis jene:

“...o seu processo de captação da realidade caracterizou-se também pelo esforço da valorização da palavra, de criação de uma linguagem própria adequada à representação de seu mundo mítico do sertão. Nessa tarefa de recriação da linguagem, usa todos os recursos, desde a invenção de vocábulos por vários processos, até os arcaismos e palavras populares, e invenções semânticas e sintáticas ...

La esploro pri tiu temo eble meritus universitatan tezon. Sed ĝi iru al pli kompetentaj manoj! Koran Dankon!

BIBLIOGRAFIO

Ĵurnalo “O PAIZ”, de la 12-a de Aprilo 1898;

Revuo “Brazila Revuo Esperantista”, Aprilo kaj Majo 1907;

Graciliano Ramos – Confirmação de uma Obra, Clara Ramos;

Revuo “Rio Esperantista”, Aprilo-Junio/1997;

Anais do XV Congresso Brasileiro de Esperanto, Niteroi E-Klubo, 1957;

Revuo “Brazila Esperantisto”, Julio-Decembro/1929;

Ĵurnalo “Estado de Minas Gerais”, 23/07/1929;

Ĵurnalo “Minas Gerais”, 31/07/1929;

Joazito – Infância de João Guimarães Rosa, Vicente Guimarães, José Olimpio Editora, 1972;

Revuo “Brazila Esperantisto”, Septembro-Oktobro/1950;

Revuo “Brazila Esperantisto”, Aprilo-Junio/1968;

Enciclopédia da Literatura Brasileira, Afrânio Coutinho, FAE/MEC, 1995;

Relembramentos: João Guimarães Rosa, Meu Pai, Vilma G. Rosa.

DANKOJ

- Al S-ano Roberto Fausto da Silva, el Belo Horizonte, kiu, laŭ mia peto, ĝentile sukcesis liveri al mi la fotokopiojn de la artikoloj verkitaj de Guimarães Rosa.

- Al S-anoj Jair Salles kaj Paulo Sérgio Viana, kiuj bonvoleme reviziis ĉi tiun tekston kaj proponis plibonigojn.

[Aneksaĵoj en portugala lingvo]

Aneksaĵo n-o 1

ARTIGO DE JOÃO GUIMARÃES ROSA PUBLICADO PELO JORNAL “O ESTADO DE MINAS”, NO DIA 23 DE JULHO DE 1929. (Com a ortografia da época)

Na época, Guimarães Rosa tinha 21 anos.

A ESTHETICA DO IDIOMA DE ZAMENHOF

A linguagem nasceu de um instincto; manejada com virtuosidade, tornou-se uma arte.

Todavia os idiomas prestam-se diversamente à expressão da eloquencia e da literatura.

Cada lingua se adapta às caracteristicas colletivas de ordem esthetica do povo que a fala.

Ha – as rudes, pesadas, eriçadas de consoantes, abundantes em monosyllabos, cheias de choques consonantaes, aspirações fortes e attritos de vogaes, tonalizadas nos sons vocalicos anteriores (e, o, u) a custo deizando-se (1) esculpir pelo artista, como as línguas septentrionaes da Europa, que tão bem condizem com a frieza, a tenacidade e a energia dos scandinavos, batavos, britannicos e tentões.

Outras, quaes as neo-latinas, são claras, cantantes, clangorosas, ligeiras, ricas de matizes, capazes de expressar todos os lampejos do pensamento humano, linguas feitas para os madrigaes e declarações de amor, nascidas sob rosaes e laranjeiras, entre o céo azul e a espuma prateada do Mediterraneo ...

O bulgaro sôa duro e metallico como aço; o russo e o servio são suaves; o francez prima pela sobria elegancia; o alto allemão é gutural e de sons energicos; o finlandez é delicado, e o italiano dulcissimo.

Certamente a mais doce lingua falada pelos homens foi o dialecto jonico.

O dr. Zamenhof, creador do esperanto, alem de polyglotta era tambem um poeta. Não lhe bastava que a nova lingua tivesse tronco robusto e raizes bem fixadas – ella ficaria imperfeita sem a corôa de flores a variegar-lhe o verdor das frondes. Por isso, ao lançar as bases do idioma internacional, elle agiu principalmente como artista.

Sob esse ponto de vista, tentemos analysar, superficialmente, a “helpa lingua” (2)

Em esperanto, as letras apparecem na proporção de 45% de vogaes para 57% de consoantes, em media, como acontece nas linguas mais doces e sonoras taes como o portuguez, o hespanhol e o italiano. As linguas do grupo germanico exigem muito maior percentagem de consoantes.

No inglez, allemão e francez o E predomina visivelmente, no italiano o I ou o A; no portuguez e no esperanto o mesmo acontece ao A; o que se patentea pelo exame de qualquer trecho escripto nessas linguas.

O esperanto é, portanto, como o portuguez, uma lingua em A, o que lhe confere agradavel sonoridade, pois o A é a articulação primitiva, som normal e básico da voz humana, vogal cheia, clara e musical, predominante aos rumores e ruidos da natureza.

Sendo a penultima syllaba das palavras a tonica accentuada, e a ultima sempre a baryphonica, resulta disso elegante cadencia rythmica, que relembra a harmonia dos antigos dialectos da Hellade.

O esperanto tem as terminações de seus pluraes em diphtongos, sendo muito mais doces que as das linguas europeas, excepção feita do italiano, que usam consoantes para marcar os mesmos: inglez, portuguez, francez e hespanhol – S; allemão – (...) r, (...) n; suéco – (...) r; hungaro – (...) k; polonez – ch, w; estoniano – d; finlandez – t.

(1) está assim no texto original, mas provavelmente deve ser “deixando-se”

(2)está assim no texto original; deveria ser “helpa lingvo”

Principalmente suaves são as terminações do accusativo plural (OJN, AJN), que se pronunciam como ÓIN, ÁIN dos duaes gregos, bem como as terminações verbaes, de grande fluencia.

A aspiração guttural forte HH aliás rara, não enfeia a lingua, assim como a belleza do castelhano não é alterada pelo J.

Vogaes modificadas (UMLANTE) (3) não existem, bem como certas nuances vocálicas difficeis de ser bem distinguidas.

Entretanto, não são apenas phonologicas as vantagens do esperanto.

A conservação da desinencia para o accusativo, rejeitada pela maioria das línguas ocidentaes, é no esperanto um factor de clareza e precisão, permittindo as mais variadas inversões, exigidas frequentemente pela euphonia ou pela elegancia da phrase. Além disso, possue o esperanto um accusativo de direcção, que evita certas amphibologias comuns aos idiomas dos povos civilizados.

A abundancia dos affixos, só ultrapassada talvez pela do finlandez lingua urado-altaica, agglutinante permitte a expressão das mais delicadas nuances do pensamento; além disso, cada suffixo constitue um radical independente, podendo ser usado isoladamente, o que dá á lingua um colorido proprio caracteristico.

Os adverbios derivados constituem em esperanto uma classe illimitada de palavras, e nesse ponto o idioma de Zamenhof avantaja-se admiravelmente ás linguas nacionaes, onde ha deficiencia delles.

(Beaufront). É outrossim surprehendente o effeito artistico produzido pela forma breve dos mesmos.

Outra incomparavel riqueza do esperanto é outorgada pelos 3 participios activos e 3 passivos, susceptiveis de tornar as formas substantiva, adjectiva e adverbial. Somente atravez da literatura da “internacia lingua”(4) é possivel comprehender-se o maravilhoso recurso que constitue esse thezouro idiomatico.

Como no allemão as palavras compostas forjam-se ilimitadamente.

A suppressão da vogal da cauda dos substantivos é privilegio do estylo poetico, allias emprezadissimo, pois não faltam poetas cultores do esperanto.

E é essa lingua, de grande simplicidade e rara belleza, que está naturalmente predestinada a vehicular e divulgar as obras literarias no futuro.

Graças a ella, poderemos nós brasileiros apreciar, com seu sabor natural, as “dumi” ukranianas, as “randa” lithuanias, as “runol” finlandezas, as “Heder” allemães e os “haikai” japonezes.

João Guimarães Rosa

DO MEK

(3) segundo o prof. Jair Salles deveria ser UMLAUTE, palavra do alemão (4) está assim no original; deveria ser “internacia lingvo”

 Enhavo

Aneksaĵo n-o 2

ARTIGO DE JOÃO GUIMARÃES ROSA PUBLICADO NO “MINAS GERAIS” DE 31 DE JULHO DE 1929 (Segundo a ortografia da época)

(Guimarães Rosa estava com 21 anos).

A ESTRUCTURA LOGICA DO ESPERANTO – ALGUMAS JUSTIFICAÇÕES – UM POUCO DE PHILOLOGIA COMPARADA

Tentando-se localizar precisamente o esperanto entre as 1.500 linguas e variedades dialectaes existentes no globo, constituirá elle, certamente, um ramo novo, enxertado no tronco da grande familia indo-européa.

Conforme a classificação racional, que leva apenas a estructura, podemos denominal-o lingua analytica; segundo a classificação natural, bem mais objectiva, é elle um idioma do typo composto, polysyllabico ou agglutinante.

Fructo do raciocinio e da intelligencia humana, verdadeiro producto de lingüística experimental, destinando-se a ser a lingua internacional auxiliar, o esperanto devia ser, como realmente é, lógico, perfeito e facilmente manejavel.

Há, entretanto, uma série de argumentos, á primeira vista irreplicaveis, que põem em cheque a sua perfeição e exequibilidade. De tão serias accusações, eis as principaes:

a) o esperanto é uma lingua artificial; b) uma lingua hybrida; c) um idioma agglutinante; d) uma lingua de accentuação fixa na penultima syllaba, alterando os caracteristicos phonicos de radicaes internacionaes; por tudo isso, dizem os esperantophobos, o idioma de Zamenhof deve ser vetado nas suas aspirações a lingua medianeira cosmopolita, pois, si bem que isento das taras que pesam sobre as linguas naturaes, vivas ou mortas, resente-se, todavia, de defeitos congenitos muitissimo mais graves.

Passemos em revista cada um desses quesitos.

I – Lingua artificial

São 4 os processos de adaptação phonetica admittidos pelos modernos linguistas: adaptação physiologica, baseada nas mudanças de alimentação, clima e costumes, que affectam o apparelho vocal; adaptação psychologica, fundamentada nas disposições psychicas e nas preferencias collectivas das raças; adaptação historica, baseada na influencia exercida pelas linguas umas sobre as outras; adaptação intellectual, que se esteia na interferencia deliberada e consciente.

O esperanto pode ser considerado um idioma já completamente evoluido, na formação do qual influiu directamente o processo de adaptação intellectual.

Na sua evolução, as linguas têm um periodo pregrammatical, irregular, cahotico, babelico, no decorrer do qual se fazem sentir com grande intensidade as influencias de clima, costumes e temperamento; é então que as formas dialectaes se disputam a hegemonia, produzindo as mais variadas mutações, que constituirão, ulteriormente, as arestas e as irregularidades da lingua.

Depois intervêm o raciocinio, a intelligencia, a actuação consciente, controlando as tendencias evolutivas desordenadas. Fixa-se  deliberadamente a morphologia dos vocabulos, organiza-se a syntaxe, e a lingua progride dahi por deante norteada por regras mais ou menos racionaes, codificadas na grammatica.

Conforme A. Sechehaye, “os factores pregrammaticaes são productos da vida affectiva, os factores grammaticaes são os da vida intellectual”.

Assim, os classicos e os grammaticos, desenvolvendo, corrigindo, polindo, limando, mutilando, às vezes, fazem tarefa puramente artistica, e todo idioma nacional possue, em maior ou menor dose, o elemento artificial.

O sanscrito, identificado por Schleicher, no seu Compendium, como a lingua mãe aryana ou indo-européa, foi, sem duvida, na opinião accorde dos philologos e historiadores, uma lingua artificial, compilada e fixada á custa dos archaicos dialectos védicos, pelos grammaticos hindustanicos, dos quaes Panini foi o mais importante (IV seculo a. Christo).

Nota-se nas linguas modernas, e este phenomeno pode ser perfeitamente observado no Brasil, a divergencia de certas formas grammaticaes, na linguagem falada e escripta.

É que na conversação predominam as tendencias instinctivas, ao passo que na linguagem escripta são melhor obedecidos modelos e regras anteriormente fixadas; em outras palavras, a linguagem escripta é actualmente artificial, contrapondo-se ao desenvolvimento natural da lingua.

No esperanto não existem palavras inventadas a esmo, mas todos seus radicaes foram colhidos, em selecção rigorosa, dos ramos mais importantes da familia indo-européa.

Os ¾ das raizes componentes do seu vocabulario são genuinamente latinos; o restante deriva dos grupos germanicos e balto-slavo, através do allemão, inglez e russo, contribuindo este ultimo com exiguo contingente.

É bem relativa portanto a artificialidade da “internacia lingvo”.

II – Lingua hybrida

Não obstante possuir cada uma o seu nucleo caracteristico, patrimonio primitivo, as linguas evoluem entremesclando-se, assimilando-se reciprocamente, alterando a phonetica e a syntaxe por influencias mutuas; não raro a propria medulla da língua resente-se de pureza, contaminada intensamente, mau grado a vigilancia xenophoba dos puristas, tão subtis são os disfarces que velam os vocabulos “penetras” e as expressões de contrabando.

É a adaptação historica de Van Ginnenken.

Foi enorme, profunda, a influencia latina soffrida pela lingua ingleza através do francez; podemos constatal-a examinando um trecho qualquer da literatura desse idioma, que póde tambem, com razão, ser chamado hybrido.

E o que aconteceu ao inglez, deu-se, menos intensamente, é certo, com o allemão e com as linguas letto-slavas.

Tambem a linguagem scientifica, nutrindo-se do latim classico e do grego antigo, invade continuamente os idiomas modernos: si tal endosmose não altera em quasi nada as neoromanas, filhas do latim e netas do grego, imagine-se o quanto contribue para heterogenizar a seiva das slavas e germanicas essa exumação de idiomas fosseis.

As linguas não tem fronteiras, e nunca se approximaram tanto os povos da terra como agora.

Nos centros cosmopolitas, nos portos de mar onde resoam e se misturam os idiomas mais diversos, brotam interessantissimos argots, hybridos de feições características, com syntaxe propria e tentativas embrionarias de literatura.

Espalhados por todos os paizes do mundo, mantendo inalterada a lingua-mãe semitica, e conhecendo geralmente muitas outras, os Israelitas, que são quasi sem excepção eximios polyglotas, crearam pouco a pouco o seu “jargon”, mescla heterogenea, cujo estudo é muito util sob o ponto de vista philologico.

Portanto, a hybridização das linguas parece ser uma tendencia evolutiva natural, e o Esperanto póde ser considerado o precipitado, scientificamente previsto, da reacção das linguas occidentaes em mistura intima.

III – Lingua Agglutinante

Já se foi o tempo em que se consideravam os typos de linguas – isolante ou monosyllabico (chinez) mongolico, etc, agglutinante (hungaro, finlandez, etc.) e flexional (indo-européas), como etapas diversas da evolução dos idiomas.

Hoje, nenhum linguista ou philologo admitte mais isso.

Pelo contrario, a flexão tende a perder terreno em certas linguas da Europa; por exemplo, nas linguas do ramo germanico occidental (Westgermanisch), como o hollandez e principalmente o inglez, onde os monossilabos abundam, póde-se observar uma curiosa passagem do estado inflectido ao estado isolante.

Portanto, esta objecção não deve ser levada em conta, e o Esperanto, como língua agglutinante, gosa da vantagem de restringir o numero de radicaes, utilizando copioso contingente de affixos.

IV – Acentuação Fixa

No Esperanto, todas as palavras têm como tonica accentuada a penultima syllaba, sendo a ultima sempre baryphonica; assim certos radicaes têm muitas vezes o accento deslocado ao passar para a lingua auxiliar.

Ex.: angelus, torna-se angêlo (1), etc.

Esta regra immutavel de pronuncia é taxada de anti-natural e rebarbativa.

É erronea, todavia, essa affirmação.

Primeiramente, não existe uma correspondencia exacta das syllabas accentuadas dos radicaes, mesmo em linguas filhas do mesmo tronco; ex.: o francez diz politique, ao passo que nós accentuamos politica.

Quanto mais remoto é o parentesco, maiores são as divergencias; o russo pronuncia geográfia, quando latinos e ou monosyllabico chinez, mongolico, grafi(...).

A deslocação do accento nos radicaes póde ser observada sob um aspecto interessante nos dialetos Kashmawa e Amahuaka, da familia Pano, falados no alto Purús e no alto Juruá, nos quaes ella ocorre quasi systematicamente.

Alem disso, ha linguas vivas, naturaes e nacionaes, onde a accentuação das palavras obedece á mesma regra fixa.

Assim, em polonez, a penultima syllaba (tal qual como no Esperanto), é sempre a tonica, e quando se trata de um radical importado, com a accentuação diversa, desloca-se a tonica com maxima semcerimonia, isto é, nacionaliza-se a palavra.

Em finlandez o accento tonico recae invariavelmente sobre a primeira syllaba.

Essa regra de accentuação, plenamente justificada, traz dupla vantagem ao Esperanto – grande vacilidade (2) e elegante cadencia rythmica.

Depois desta tentativa de defesa, cumpre-nos citar dois argumentos pro-Esperanto.

O primeiro é a solução pratica do problema da escripta phonetica. Na lingua de Zamenhof, cada som corresponde a uma só letra e cada letra figura um unico som.

O segundo é a reconciliação da grammatica com a logica, pois, embora ambas reconheçam a lingua apenas como expressão do pensamento, andavam ha muito divorciadas nos idiomas da terra.

JOÃO GUIMARÃES ROSA (da UEA e do MEK)

(1) está assim no texto original; deveria ser “anĝelo”

(2) está assim no texto original, mas provavelmente deve ser “facilidade”

Enhavo

PRELEGOJ

Recenzo pri la filmo Lingvo, vivoj en portugala, de Vítor Lopes*

Profesoro de Universitato de Fortalezo, Ŝtato Cearao, Brazilo.

Iom ironia estas la fakto, ke la portugala lingvo - potenca ilo de malgranda lando - fariĝas ilo por komunikiĝo inter malsamaj gentoj, kiuj, se la estinta kolonia sistemo ne ekzistus, neniam ili sentus sin en komuna fraterneĉo. Mi ne asertas, ke la kolonialismo estinta estas sufiĉa kialo por frateco inter popoloj. Sed la lingvo – kaj la memorio, kiun la lingvo enhavas – daŭras produktante komunan substraton. Kaj tiam, kiel diris la portugala poeto Fernando Pessoa, mia lingvo estas patrujo mia. Tiel ni povas identigi nin kun la aliulo, kvankam tiu estas ofte forestanta kaj malproksima, kiel iu, kiu malkovras sin kiam vidas la mienon de parenco de antaŭ multe ne vidita.

Ankoraŭ ne estas verkita la moderna historio de la disvastigo de la portugala lingvo. La tradicia historio jam estas verkita: mi povus paroli pri keltoj, romanoj, sueboj, visigotoj, omajadoj, popoloj enterigitaj sub la polvo de la historio, gentoj, kiuj kontibuis por la formado de la portugala lingvo. Eble estas rememori la brazilanan sociologon Gilberto Freyre, kreinto de la termo tropikologio, scienco de la  tropiklandoj, laŭ kiu la portugalio – sen ia ajn rasia fiero – farigis la rasia miksado alternativo por kultura travivado. Ankaŭ transloĝigus al Gvineo, Verda Kabo, Timoro kaj Sankta Tomaso. Ruinoj de maljuna imperio sklavist-koloniista, kiu – pro la manko de origina politika substato – kune memorus (aŭ kolektive memorus) ĝian lastan heredaĵon, tio estas, la lingvon.

Jen restas kiom da portugalia fado: la melankolio tre klare surskribita sur la vivmaniero estas la plej grava rimedo por la revigliĝo de la portugalligveco. La klopodoj estas ĉiuj portugaliaj. Portugalio estis tiu, kiu creis la Komunumo de Portugallingvaj Landoj. Portugalio estas la lando kiu ricevas imigrantoj el Afriko. Nur tiu lando prenas la portugalligvan Afrikon laŭ unueca senco, kaj nur tiu lando aranĝas televidilajn programojn kaj documentarojn pri tiu aparta Afriko. Ni, el Brazilo, nur ekvidas momentajn aferojn. Ni blindpalpas tra la mallumo de Afriko, tute nekonata de ni. Ni scias la nuran fakton, ke ĉiuj el ni havas komunan historion.

La historio povus esti pli komuneca. En 1825, jaro de la agnosko de nia sendependeco de Portugalio (per la pago de £ 2.000.000 kiel monkompenso), ni signaturis kompromison rezignante ĉiun kolonian interesiĝon sur Angolo. La unueco Brazilo – Angolo estus mirindaĵo laŭ lingvistika vidpunkto, sed, barbareco laŭ homa vidpunkto. La politika unuiĝo inter la tiama plej granda sklavista ŝtato el la mondo kun unu el la plej  multehomaj afrikaj landoj, nia lando fariĝus nova kompatinda Nigra Romo.

Tamen, tiel kompreni la historion de la portugala lingvo estus limigi ĝin, kiel ĝi estus iu aŭtoritato dum malproksima kaj senmovigita estinteco. La filmo Lingvo, vivoj en portugala, reliefigas angolanojn ĉe Lisbono kaj brazilanojn, idojn de japanoj el Brazilo, en Tokio. Ankaŭ estas portugalanoj en Kanado kaj en Francio. Cearaanoj (Cearao estas brazila nordorienta ŝtato) tra kuirejoj de la tuta mondo. Ĉu iu suspektis pri la ekzistado de prosperanta kolonio de portugaloj en Venezuelo? Kaj pri la brazilanoj en Portugalio, en Usono, en Aŭstralio, ĉu? Kaj ankaŭ pri la angolanoj ĉe kariokaj domaĉaroj, ĉu? Tra kiuj vojetoj marĉas nia lingvo? La homoj kaj siaj lingvoj estas vivaj entoj. Kiu antaŭ riskis scii kiujn estas la landoj, kie oni parolas portugallingvon?

Estas homoj kiu parolas portugalan lingvon en landoj, kies oficiala lingvo estas alia. Sed, mi devas lasi flanke la rolon nure imperiisma kaj mi devas konformiĝi je la doma ekzistado de la portugala lingvo, maksimume, dum la strikta limo de du generacioj. Tio estas la portugala lingvo de la minoritato, ĉu hejme, ĉu strate.

Oni jam diris, ke la diferenco inter lingvo kaj dialekto estas la kanono kaj la flago. La novaj landoj de la malnova Afriko de portugala koniismo nun havas interne komunan lingvon, fakto kiu ebligas ĝian nacian ekzistadon. Sed transe la artefaritaj limoj, ĉu disigante fratajn tribojn, ĉu unuigante malamikajn tribojn, la portugala lingvo (same kiel la aliaj eŭropaj lingvoj ĉe Afriko) fariĝis la lingvo de la publika admnistracio, de la armeo kaj de la edukado. La eŭropaj lingvoj iom post iom mortigas afrikajn lingvojn. Ĉu restas al tiuj popoloj aktualigi la romana persono Policarpo Quaresma ĉe Afriko? [Li estas kiĥota persono de romano de brazila verkisto Lima Barreto.] Nome, ĉu iu proponus renaskitan indiĝenan lingvon, simbolon de praava identeco de la historia origino? Nova Israelo parolanta antikvan hebrea lingvon, de longe forgesita, ekde la sklaveco en Babilonio, ĉu? Ne, laŭ mi ĉio ĉi ne estas kredebla afero...

Dume tutmondiĝaj tempoj, kiam la imperiismaj lingvoj fariĝis hegemoniajn tra ĉiuj kontinentoj - angla, ĉinia, bahasa indonezia, hispana – pli kaj pli malaperas lingvoj, kiuj ne estas plu parolataj. Ni ne povas forgesi, ke Brazilo estas multlingva lando, kie estas parolataj ĉirkaŭ tricent malsamaj idiomoj. De kiam Markizo Pombal altrudis portugalan kiel oficiala lingvo en tiu ĉi amekika kolonio, en la jaro 1755, la metropola lingvo eliminas indiĝenajn lingvojn. Kaj, kvankam estante imperiisma lingvo, kun siaj 300 milionoj da parolantuloj, aliaj faktoj evidentigas, ke la protugala lingvo emas malaperi en Makao, en Goao, en Malako, en Timoro.

Tio esta la stato de protugala lingvo ĉe la minoritatoj opresiataj  de grandaj amaso de imperiismaj parolantuloj. Goao ŝainas simili kun Diuo kaj kun Damano, antaŭ de longe angla kaj hindia parolantoj. En Malako num estas restaĵoj de la ĉeestato de la portugalano, kiu estas apenaŭ detektitaj de arkeologistoj pri lingvoj. Ĉu iu dirus hodiaŭ, ke portugallingvo estis la komerca lingvo kun Japonio? De tiu tempo ĝin nun, restis nur la vorto arigato' (esperante dankon, el la portugala obrigado).

En Brazilo, la plej granda ŝtato parolanto de portuguallingvo en la mondo, oni spertas aliajn faktojn: la konado de la klera formo de la língua culta estas privilegio. La senvalorigo de la lingvo ege daŭras, tial fariĝis nacia vereco la ideo, ke portugala lingvo estas malfacila, kaj ekskluziveco por inicitoj.

Tia estas niaj paradoksoj: koloniisma lingvo, sed lingvo de nacia libereco; imperisma lingvo, sed minacita esti eksterminita; minoritata lingvo, sed lingvo de la plej granda nacio parolanta de portugala en la mondo.

Kion estos portugala lingvo? Mi esperas, ke, laŭ instruas la filmo, sumigos la esencon de pluraj lingvoj. La portugala lingvo daŭras ilo, geografie kaj kulture kontraŭdira por komunikado, tute laŭe ordonis la komuna heredaĵo.

Enhavo

De longa tempo mi sentas la deziron transmeti en Esperanton verkojn de Machado de Assis. Mi ĉiam sentis tion kiel devon, kiel ŝuldon. Disponigi tiujn verkojn al la tutmonda Esperantista publiko ŝajnas al mi ŝuldo de brazilaj samideanoj al tiu aŭtoro kaj samtempe ŝuldo al la tutmonda komunumo: unu meritas renkonti la alian kaj al brazila (aŭ portugala) tradukisto konvenas la tasko. Ĉar unu el la servoj de Internacia Lingvo estas precize ebligi la diskonigadon de lokaj kulturoj kaj literaturoj al la tuta mondo. Kaj tiurilate ni havas ankoraŭ vastan kampon por plugado, semado kaj rikoltado.

La menciita ŝuldo ne koncernas nur la verkojn de Machado de Assis. La brazila literaturo rezervas tutan galerion de konindaj uloj, kiuj meritas tutmondan disvastigon. Mi citas nur kelkajn: Jorge Amado (aperis nur Kinkas Akvobleko), Guimarães Rosa (aperis nur Aŭgusto Matraga), Lima Barreto, Graciliano Ramos (aperis nur Sekaj Vivoj), José de Alencar (aperis La Vidvineto, de longe elĉerpita, kaj Iracema), Rui Barbosa, Coelho Neto, k.a. Inter pli modernaj, oni bedaŭru foreston de Raquel de Queiroz, Clarice Lispector, Lygia Fagundes Telles, Nélida Piñon, Cecília Meirelles, Érico Veríssimo, Pedro Nava, Fernando Sabino, Vinícius de Morais. Ĉi tiu lasta kondukas nin al la brazilaj poetoj, ĉefe modernaj, kiujn eĉ ne mencios, ĉar mia intereso ĉi tie celas prefere nian prozon.

Grandega estas nia tasko!

Miaflanke, mi intencas dediĉi min al Machado de Assis. Kial? La fama usona eseisto Harold Bloom ĵus publikigis studon pri cent geniuloj de la tutmonda literaturo; troviĝas en lia listo nur unu brazilano - Machado de Assis. Malfacile (kaj nenecese!) oni klarigas la kvalitojn, kiuj faras lin leginda verkisto: subtileco, sagaceco, psikologia kapablo, ironio, simpleco, filozofiemo; kaj super ĉio, ekstrema eleganteco. Ĉefe elstaras ĉi tiu mirinda eco, kiu karakterizas klasikulojn; oni legas kaj relegas liajn verkojn plurfoje, kaj ĉiam plu ricevas la impreson, ke novaj, freŝaj impresoj al ni venas.

Ĉu estas facile traduki la tekstojn de Machado de Assis? Tute ne! Mi devis atendi jardekojn por intimiĝo kun Esperanto, ĝis mi kuraĝis entrepreni la aferon. Kaj ĝis nun mi ne sentas min plene kompetenta - mi nur kuraĝis enpaŝi la arenon pro la helpo de amikoj (mi citu nur la svedon Sten Johansson, kiu amike bonvolas revizii mian fuŝaĵojn...) La ŝajnan simplecon de la prozo de Machado de Assis mi ekzempligu per la jenaj esprimoj, prenitaj el la unuaj ĉapitroj de Dom Casmurro:

La titolo: ĉu traduki? ĉu lasi en la originala formo? La internacia tendenco (en la angla, franca, sveda versioj) estas lasi la titolon sen traduko, des pli ke la unua ĉapitro bone klarigas ĝian signifon.

"Uma noite destas...": per malmultaj vortoj oni facile esprimas, ke la rakontota fakto okazis antaŭ ne longa tempo; ĉu laŭlitera traduko ne fariĝus tro peza?

"... que eu conheço de vista e de chapéu.": jen stumblaĵo. Supozeble, la aŭtoro celis per tiu esprimo, ke li supraĵe konis la homon, apenaŭ salutis lin per ĉapeleltiro.

"... à alcunha, que afinal pegou.": evidente, oni ne povus diri, en Esperanto, ke la mokmono "prenis"!

"para atribuir-me fumos de fidalgo.": tradukisto neniam neglektu konsulton al la vortaro: "fumos", en la portugala, signifas ankaŭ "pretendon", "malmodestemon".

"A pequena é uma desmiolada.": ĉu la knabino estis sencerba?! ĉu ekzistas en la Esperanta esprimaro ekvivalenton?

"Governou como a cara dele!": se traduki laŭlitere, oni do komprenu, ke se la politikisto estis belvizaĝa, tiam li bone regis!

"Você o que quer é um capote;": la strukturo mem de la frazo kaj la lasta vorto iom konfuzigas la tradukiston.

"Era magro, chupado, com um princípio de calva;": ĉu oni elsuĉis la homon? ĉu lia kalveco nur komenciĝis?

"O agregado": jen esprimo ripetita tra la tuta libro, kun la signifo, ke la koncerna homo restis en la bieno (kaj poste ĉe la familio), ne precize kiel gasto, nek kiel dungito, sed kiel modesta protektato, preskaŭ almoze, favore, tolereme.

Per ĉi tiu modesta elmontro oni povas taksi la tutan taskon. Miajn solvojn vi trovu en la eldonota volumo. Tradukisto destiniĝas ĉiam al pli aŭ malpli forta fiasko. Oni preskaŭ neniam atingas la brilon de la originalo. Tamen, indas legi la majstraĵon Dom Casmurro, eĉ kun perdo de iom da brilo. Al la tradukisto, restas la konsolo ke la legantoj indulgu al li la neeviteblajn mankojn.

Laste, restas al la tradukisto la espero, ke iam ono eldonos lian tekston. Iom elrevige, li riskas vidi sian plurjaran laboron ŝimi en tirkesto, pro manko de eldonisto. Ĉu manko de eldonisto? Aŭ manko de legontoj? Ĉu ne jam estas tempo fari kampanjon por stimuli esperantistojn aĉeti (kaj legi!) pli da libroj? Ĉu estas tempo pensi pri praktika eldona politiko, en nia movado?

Nu, giganta estas la takso. Ek!

Enhavo

Tradukaĵo

Hajko

Aŭtoro: Luciano Maia

Quanto tempo faz

que a lua se mostra nua

àquele rapaz?

(Texto original / Origina teksto.)

Dis-moi, depuis quand

la lune se montre nue

à quel soupirant?

(Versão em francês de J.P. Rousseau, publicada no metrô de Paris / Versio en franca farita de J.P. Rousseau, eldonita en la metroo de Parizo.)

Spune-mi, de când luna

 se arata ca o goala fata

 soarelui? - Dintotdeauna!

(Versão em romeno do autor / Versio en rumana de la aŭtoro.)

Kiom da sunoj

la luno aperas nuda

al tiu junul’ ?

(Versão em esperanto de Leite Junior.)

?Cuanto tiempo hace

la luna al sol se hace nua

sua su igenua faz?

(Versão catelhana do autor / Hispana versio de Luciano Maia.)

Quanto tempo fà che

la luna si mostra nuda

all sole d'estate?

(Versão em italiano do autor / Itala versio de la aŭtoro.) 

Enhavo

Tradukis: Leite Jr.

Mateno

Hieraŭ

la kanto

de l'alaŭdo

ĉi matene

: kanto

de pasero

disĵeto

Somero

malferma pordo

bonvenon

al iu kiu

malfruas

Akvo

antaŭ longe

.

bruo

sonorigas

domon

La libro

Por Carlos Aŭgusto Lima

Aŭdi

- ĉu

poezion?

el libro

oni skribaĉis

:

neniun vorton

ni

ne scias

el kie

la ideo

En la ĉambro kie estas la observanto ariĝis surgenujan gekamparanonjn, kiuj spektas Papon en kitelo per satelitaj imaĵojn sur televidilo. Ili ne scias, ke la kato trairinta tra la korton estas pli pop-artisto ol li, kaj ankaŭ ke la Papo estas vere pli kompatinda ol ĝi. La dekstran flankon de la domo, saĝa maljunulo tiras la ungon kaj senfelas ŝafidon, sed li ne rimarkas, ke la kato estas pli mola ol la ŝafidaĵo, kaj ke la vespero ne pardonas tiujn, kiuj estas indiferentaj je tiu horo. Apud la fenestro de la kuirejo, sankta maljunulino batas per malfortaj frapoj saŭcon por la estonta viandaĵo. Ŝi ne scias, ke la vertiĝo ĉirkaŭ ŝi estas la manĝaĝo plej bongusta.

En la meza koridoro, murhorloĝo intencas diri al la vespero, ke la malsata nokto kreskas sur la monteto kun sia salto de malsata flugilo. La koro de la lacerton pulsas en ĝia brusto kiel tamburo kaj de fanfaro. La observanto rigardas fiŝkaptiston, kiu nenion kaptas escepte doloron el seka digo. La vespero konspiras kune kun la hipokrita knabino, kiu observas iun per tia rigardo, ke la okuloj eksaltas, same kiel lagetoj kiam disvolviĝas ĝiaj flugiloj.

La maljuna preĝistino en la dormoĉambro laŭte recitas patronian, en kies sonoj aŭdiĝas gravedaj eĥoj je psalmoj kaj avemarioj. Ĉio konverĝiĝas al teksilo, kie, kvazaŭ hamakoj, la silento estas teksita de demandoj. Tiam, kiam ĉio ŝajnas perdita, kiam la observanto celas sian propran kapon per kuglo, la bebo naskiĝante krias kaj la maljuna akuŝistino tondas per desinfektita klingo la umbilikan ŝnuron, startigante la rustan maŝinon de la mondo.

PIEDNOTOJ

Enhavo